Konvansiyonel vs. Dijital: Havacılık Bildirimlerinde (NOTAM) Yeni Dönem

Konvansiyonel vs. Dijital: Havacılık Bildirimlerinde (NOTAM) Yeni Dönem

Havacılık endüstrisi, teknolojinin en ileri seviyede kullanıldığı, “safety-critical” olarak tanımlanan bir sektördür. Ancak kokpitin içine girdiğimizde ya da kontrolörlerin CWP’leri ziyaret ettiğimizde, pilotların ya da kontrolörlerin kullandığı en kritik bilgi sistemlerinden birinin aslında 1920'lerin teknolojisine dayandığını görmek şaşırtıcı olabilir. NOTAM (Notice to Airmen / Notice to Air Missions) bilgi değişimi ve dağıtımı için 1960’lardan kalma Teleks protokolünü kullanmakta, bundan ötürü de günümüz standartları açısından darboğazlara yol açabilmektedir.  

FAA’in 2021 yılında gerçekleştirdiği isimlendirme güncellemesiyle "Airmen" yerine "Air Missions" ifadesinin benimsenmesi, insansız uçuşları ve ticari uzay taşımacılığını kapsayacak bir çatı kavrama geçişi temsil etmekte, sistemin evriminin sembolik bir yansıması olarak değerlendirilmektedir.

Bu yazıda, havacılığın "yumuşak karnı" olarak nitelendirilen konvansiyonel NOTAM sisteminin temellerine, neden olduğu tehlikelere ve "Dijital NOTAM"ın getirdiği devrimsel yeniliklere yakından bakacağız.

Konvansiyonel NOTAM: 1920'lerden Kalma Bir Miras

NOTAM sistemi, havacılığın henüz emekleme aşamasında olduğu dönemlerde, denizcilikteki "Notices to Mariners" (Denizcilere İlanlar) sisteminden uyarlanmıştır. Sistemin temel amacı, pilotları ve dispeçerleri uçuş emniyetini etkileyebilecek geçici değişiklikler (pist kapanmaları, arızalı seyrüsefer cihazları vb.) hakkında bilgilendirmek ve operasyonel durumsal farkındalıklarını arttırmaktadır.

Ancak mevcut sistemin formatı, internet öncesi dönemin, özellikle de 1930'ların iletişim teknolojisi olan Teletype/Teleks makinelerinin kısıtlamalarına göre tasarlanmıştır. O dönemde veri iletimi pahalı ve yavaştı; bu nedenle mesajların mümkün olduğunca kısa olması gerekiyordu. Sonuç olarak ortaya; tamamı büyük harflerle (ALL CAPS) yazılmış, kısaltmalar ve kodlarla (Q Code) dolu, okunması ve deşifre edilmesi güç metin tabanlı bir yapı çıktı.

Sistemin Dezavantajları: "5 C" Problemi

Konvansiyonel sistemin günümüzdeki sorunları Mark Zee (OPSGROUP) tarafından "5 C" ile özetlenmektedir:

1. Count (Sayı): NOTAM sayısı her yıl katlanarak artmaktadır. Peki bu artış ne boyutlara ulaştı? 2007 yılında 500 bin civarında olan yıllık NOTAM sayısı bugün 4 milyonu aşmış durumda [1]. Bu rakam, sistemin bunaltıcı bir bilgi kirliliğine yol açtığını açıkça ortaya koymaktadır.

2. Capitals (Büyük Harfler): Sürekli büyük harf kullanımı okunabilirliği ciddi şekilde düşürür. Dijital NOTAM sistemleri, bu sorunu standart büyük-küçük harf yazımına (sentence case) geçiş yaparak çözmeyi hedeflemektedir [2].

3. Coding (Kodlama): Pilotların ve kontrolörlerin sürekli şifre çözer gibi kriptik formatta hazırlanmış kısaltmaları anlamaya çalışması zihinsel yorgunluk yaratır. NTSB araştırmacıları, Air Canada 759 olayında pilotların tüm NOTAM'ları dikkatle okuyup anlamaları için yaklaşık 20 dakika ayırmaları gerektiğini hesaplamıştır [3].

4. Crap (Gereksiz Bilgi): Kritik uçuş bilgileri; kuşlar, çim biçme saatleri veya havaalanındaki tilkiler gibi pilotun müdahale edemeyeceği önemsiz bilgiler arasında kaybolur. Konvansiyonel notam sisteminde önceliklendirme olmadığı için kritik bilgilere hızla göz atılamaz. Uzun menzilli (long-haul) bir uçuş için pilotların önüne konan brifing paketi bazen 200 sayfayı bulabilmekte ve pilotun bu yığın içinde hayati bilgiyi bulması beklenmektedir.

Uzun menzilli bir uçuş için pilotların önüne konan brifing paketi bazen 200 sayfayı bulabilmekte ve pilotun bu yığın içinde hayati bilgiyi bulması beklenmektedir.

Air Canada 759 Hadisesi [4]

Konvansiyonel NOTAM sisteminin yarattığı tehlike, 7 Temmuz 2017'de San Francisco Uluslararası Havalimanı'nda (SFO) yaşanan olayla dramatik bir şekilde gün yüzüne çıktı. Air Canada'nın 759 sefer sayılı uçuşu, gece inişi sırasında pist yerine üzerinde kalkış sırası bekleyen dört uçağın bulunduğu taksi yoluna (Taxiway C) inmek üzere alçaldı.

Felaket, uçağın yerden yalnızca 59 feet (yaklaşık 18 metre) yükseklikteyken mürettebat ve kule kontrolörünün durumu fark etmesiyle önlendi. NTSB'nin açıklamalarına göre o an taksi yolundaki uçakların kuyruk yüksekliklerine verilen mesafe yalnızca 10-20 feet olarak tahmin edilmektedir.

Peki sorun neydi? Pist (28L) inşaat nedeniyle kapalıydı ve ışıkları sönüktü. Bu bilgi NOTAM olarak yayınlanmıştı. Ancak NTSB soruşturması, hayati bu bilginin pilotların brifing paketinin derinliklerinde, diğer önemsiz NOTAM'lar arasına gömülmüş olduğunu ortaya çıkardı. NTSB'nin resmi raporuna göre olayın muhtemel nedeni olarak "uçuş mürettebatının, paralel pistin kapalı olduğuna dair NOTAM bilgisini uçuş öncesinde ve yaklaşma brifinginde etkili biçimde incelememesi" gösterilmiştir. NOTAM dosyasının 27 sayfadan oluşması ve pist kapalılığı bilgisinin sekizinci sayfada yer alması da mevcut sistemin önceliklendirme yapamadığı için durumsal farkındalığı azalttığı sonucuyla ilişkilendirilmiştir. Katkıda bulunan faktörler arasında kaptan ve yardımcı pilotun ILS frekansını ayarlamaması, beklenti yanlılığı (expectation bias) ve uzun uyanıklık süresinden kaynaklanan yorgunluk yer almaktadır.

Geleceğin Çözümü: Dijital NOTAM

Dijital NOTAM, sanılanın aksine yalnızca NOTAM'ın PDF formatında ya da ekranda okunması demek değildir. Dijital NOTAM, insanlar tarafından okunmak için değil, bilgisayarlar tarafından otomatik işlenmek (automatic processing) için tasarlanmış küçük veri setleridir.

Dijital NOTAM Neleri Değiştiriyor?

1. Makine Okunabilirliği ve Görsellik: Geleneksel NOTAM sistemi metin tabanlıdır ve pilotun koordinatları okuyup zihninde bir harita canlandırmasını gerektirir. Dijital NOTAM ise AIXM (Aeronautical Information Exchange Model) veri modelini kullanır. AIXM 5.1, FAA ve Eurocontrol tarafından ortaklaşa geliştirilen ve günümüzde küresel standart olarak benimsenen veri mimarisidir. Bu sayede veri, kokpit ekranlarında veya tabletlerde doğrudan grafiksel bir harita katmanı olarak gösterilebilir. Örneğin, kapalı bir taksi yolu metin olarak değil, harita üzerinde kırmızı ile işaretlenmiş bir alan olarak pilota sunulur. 2025 yılı başında yayımlanan AIXM 5.2 sürümü ise karmaşık GNSS operasyonları ve gelişmiş pist durum raporlaması gibi yeni ihtiyaçlara destek sunmaktadır [5].

2. Otomasyon ve Uyarılar: Dijital veri, uçak sistemleriyle konuşabilir. Bir seyrüsefer yardımcısı çalışmıyorsa, uçuş yönetim sistemi (FMS) bunu otomatik olarak algılayıp etkilenen prosedürleri belirleyebilir ya da pilota sesli/görsel uyarı verebilir. Bir başka deyişle, Air Canada 759 senaryosunda etkin bir Dijital NOTAM sistemi, kapalı pistle ilgili veriyi FMS'e iletip ILS frekansının otomatik ayarını tetikleyebilir ve pilota uyarı verebilirdi.

3. Akıllı Filtreleme ve Sorgulama: FAA'nın "NOTAM Search" gibi sistemleri ve SWIM (System Wide Information Management) entegrasyonları sayesinde veriler filtrelenebilir, sıralanabilir ve pilotun yalnızca söz konusu uçuşuyla ilgili olan bilgiler önceliklendirilebilir. FAA, ABD'deki 350'den fazla havalimanında Dijital NOTAM sistemi konuşlandırmış olup bu sistem, havalimanı yöneticilerinin pist kapanmasından geçici engellere uzanan geniş bir yelpazede olayları doğrudan kodlamasına olanak tanımaktadır.

4. Veri Bütünlüğü ve Kalite Kontrolü: Manuel giriş hatalarına açık olan eski sistemin aksine, Dijital NOTAM statik veri setlerine dayanır ve otomatik kalite kontrollerinden geçer. Geleneksel NOTAM'da yayımlanan her güncellemenin bir operatör tarafından okunarak doğrulanması gerekirken, Dijital NOTAM kodlama spesifikasyonuna uygunluk ve mevcut veriyle tutarlılık açısından otomatik olarak kontrol edilebilmektedir.

Sonuç

Havacılıkta "İsviçre Peyniri" (Swiss Cheese) modeli, kazaların önlenmesinde emniyet bariyerlerinin önemini anlatır. Ancak mevcut konvansiyonel NOTAM sistemi, bir emniyet bariyeri olmaktan çıkmış, kaza-kırımlara yol açabilecek en büyük gediklerden birine dönüşmüştür.

Dijital NOTAM'a geçiş bir gecede olmayacak; eski ve yeni sistem bir süre paralel çalışacaktır. Nitekim AIXM Digital NOTAM Spesifikasyonu da bu geçiş sürecini yönetmek amacıyla özellikle tasarlanmış olup dijital işleme kapasitesine henüz sahip olmayan kullanıcılar için geleneksel metin formatı paralelde üretilmeye devam edecektir. 2030 sonrasında ise Digital NOTAM sisteminin yaygınlaşması ve tek başına kullanımı öngörülmektedir.

Kaynaklar:

[1] https://fixingnotams.org/ending-notam-nonsense-in-the-digital-age/, Original article by David Esler in Business & Commercial Aviation, November 2019.

[2] https://aixm.aero/page/digital-notam

[3]https://maxtrescott.com/2018/09/ntsb-report-on-air-canada-759-taxiway-incident-at-sfo-pilot-error/

[4] Taxiway Overflight Air Canada Flight 759 Airbus A320-211, C-FKCK San Francisco, California July 7, 2017, Incident Report NTSB/AIR-18/01 PB2018-101561.

[5]https://innaviation.net/from-text-to-code-how-digital-notams-are-transforming-aviation-information/ (alert-passed)