![]() |
| Modern ATM/ATC Mimarilerinde Sistemik Kırılganlıklar ve Vaka Analizleri |
Modern sivil havacılık endüstrisinde kullanılan sistemler ve teknolojiler, günden güne artan hava sahası kullanıcı talebini karşılayabilmek ve hava sahası kapasitesini maksimize edebilmek, çevresel etkileri azaltırken de mevcut operasyonel emniyet seviyesinden feragat etmemek amacıyla büyük bir dijitalleşme ve otomasyon sürecinden geçmektedir. Hava Trafik Yönetimi (Air Traffic Management - ATM) sistemleri; yer tabanlı konvansiyonel radar istasyonlarından (PSR/SSR) uydu tabanlı seyrüsefer (PBN) ve gözetim sistemlerine (ADS-B), VHF sesli iletişimden Kontrolör-Pilot Veri İletişimine (CPDLC / Data Link) ve manuel uçuş planı (FPL) işlemlerinden 4 Boyutlu Rota Yönetimine (4D Trajectory Based Operations - TBO) geçiş yapan bir paradigmaya evrilmektedir. Özellikle ATM ve ATC sistemlerinde geçmişten süregelen monolitik mimarilere eklemlenen güncel otomasyon ve yapay zekâ (YZ) destekli mikroservis anlayışı, bir yandan havacılığı tarihin en güvenilir ulaşım türlerinden biri hâline getiren emniyet birikimine (yedeklilik, emniyet yönetim sistemleri, hadise analizi kültürü) yaslanmakta, bir yandan da benzersiz sistemik kırılganlıklara yol açabilmektedir. Sistemlerin birbirine olan aşırı bağımlılığı, tek bir bileşendeki arızanın veya beklenmedik bir veri anomalisinin artık kolaylıkla izole edilememesine ve tüm ağ boyunca domino etkisi yaratan bölgesel çapta hava sahası kapanmalarına neden olabilir.
Konvansiyonel (legacy) ATM ve ATC sistemlerine modern dijital arayüzlerin entegrasyonu, ciddi senkronizasyon ve veri uyuşmazlığı sorunları yaratabilmektedir. Örneğin NOTAM sistemlerini ele aldığımızda, metin tabanlı ve 1930'ların iletişim teknolojisi olan Teletype/Teleks (AFTN) makinelerinin kısıtlamalarına göre tasarlanmış olmaları nedeniyle, bu sistemler günümüz standartlarının çok gerisinde kalmış olup kokpit ve ATC iş yükünü artırarak bilgi aşırı yüklemesi (information overload) kaynaklı ciddi emniyet zaaflarına da yol açabilmektedir Mevcut NOTAM sisteminin ICAO'nun Havacılık Bilgi Değişim Modeli (AIXM) standartlarına uygun olarak tamamen dijitalleştirilmesi operasyonel bir zorunluluk olsa da, eski altyapıların (legacy systems) entegrasyon direnci nedeniyle bu sürecin önünde bir dizi aşılması gereken engel de yer almaktadır. Bu konuda daha önce yayımlamış olduğum "Konvansiyonel vs. Dijital: Havacılık Bildirimlerinde (NOTAM) Yeni Dönem" yazısına göz atabilirsiniz.
Tarihsel olarak hava trafik kontrol (ATC) zafiyetleri; lokal bir donanım arızası, bir radarın ya da yer tabanlı seyrüsefer yardımcı cihazının (VOR/DME/ILS) devre dışı kalması veya jeneratörlerin çalışmaması gibi nispeten izole edilebilir fiziksel olaylarla sınırlıydı. Bu sayede, havacılık endüstrisinden aşina olduğumuz yedek sistemler ve yedekleme (back-up / fallback) modları (örneğin acil durum frekansları, prosedürel kontrol veya bağımsız ikincil gözetim hatları) lokal arızalar ya da sistemik problemler hızla izole edilerek çözülebilmekteydi. Ancak günümüzde ATM ve ATC sistemlerinin özellikle otomasyon seviyesinin artması ve YZ entegrasyonu neticesinde çok daha karmaşık bir yapıya bürünmesiyle, sistemsel aksaklıkların etkileri çok daha geniş alanlara yayılabilmektedir. Bu bağlamda, karmaşık yazılım mantık hataları (logic errors), senkronizasyon protokollerindeki çökmeler, tedarik zinciri siber zafiyetleri, dış kaynaklı elektronik harp taktikleri (GNSS Radyo Frekansı Girişimi - RFI kapsayan Jamming ve Spoofing saldırıları) ve hatta içeriden gelen sabotaj tehditleri (insider threats), modern ATM altyapısının karşı karşıya olduğu başlıca risklere işaret edebilir.
Sistemik zafiyetlerin bir diğer boyutu ise modern havacılıkta giderek artan yapay zeka (YZ / AI) ve makine öğrenimi (ML) uygulamalarının entegrasyonunda yaşanan sertifikasyon ve doğrulama krizleridir. Zira konvansiyonel aviyonik ve ATM yazılımları (DO-178C / ED-109A standartları çerçevesinde) deterministik bir yapıda ve kural tabanlı çalışırken, istatistiksel ve olasılıksal (stokastik) çalışan YZ algoritmaları; açıklanabilirlik (Explainable AI - XAI) eksikliği ve öngörülemeyen sınır durum (edge-case) davranışları nedeniyle sistemin stabilizasyonunu ve insan-makine takımlaşmasını (Human-AI Teaming) etkileyebilecek ciddi uyumsuzluklara yol açabilmektedir.
Bir hava trafik kontrol sisteminin çökmesi, yalnızca uçuşların havada bekletilmesi (holding) veya alternatif meydanlara yönlendirilmesi (diversion) ve EUROCONTROL/FAA Akış Yönetimi (ATFM) tarafından uygulanan yerde bekletme (ground stop / slot tahsisi) tedbirleri gibi operasyonel emniyet dinamikleriyle sınırlı kalmaz; aynı zamanda havayolu şirketleri, havalimanı işletmecileri, yolcular ve küresel tedarik zincirleri üzerinde devasa ekonomik şok dalgalarına da neden olabilir. Havalimanı ve hava sahası operasyonlarının durması, Avrupa Birliği'nin EC261/2004 yönetmeliği gibi bağlayıcı yasal düzenlemeler kapsamında havayolu şirketlerini milyonlarca dolarlık yolcu hizmeti (care and assistance), otel konaklaması ve iptal/rötar yönetimi yükümlülükleriyle baş başa bırakmaktadır.
ATM ve ATC sistemlerinin veya entegre seyrüsefer altyapılarının çökmesi sonrasında; İngiltere NATS uçuş planı işleme hadisesi, ABD FAA NOTAM sistemi kesintisi, İsviçre Skyguide altyapı çökmeleri, yoğun GNSS spoofing/jamming ve sivil-askeri koordinasyon eksikliği sonrasında yaşanan Azerbaijan Airlines Uçuş 8243 hadisesi ve geleneksel NOTAM sistemindeki insan faktörleri problemlerini gün yüzüne çıkaran Air Canada 759 vakası gibi yakın dönemde ortaya çıkmış yıkıcı olaylar söz konusudur. Aşağıdaki tabloda bahsi geçen vakaları ayrıntılı bir şekilde inceleyerek, ATM ve ATC sistemlerindeki çöküş senaryolarının doğurabileceği operasyonel sonuçları irdeleyebilirsiniz.
| Olay / Kurum | Tarih | Problemin Ana Kaynağı | Mimari / Sistemik Zafiyet | Operasyonel Sonuç |
|---|---|---|---|---|
| Azerbaijan Airlines (Uçuş 8243 [1]) |
Aralık 2024 | Elektronik Harp (GNSS Jamming / Spoofing) |
Sivil-Askeri Koordinasyon ve Aviyonik Zafiyet: GNSS kaybıyla FDR'da 4 dk 32 sn zaman kayması oluşması, yaklaşmada sahte EGPWS ("TERRAIN PULL UP") uyarılarının kokpit iş yükünü artırması ve aktif çatışma bölgesine giriş. | Grozni'de NDB destekli iki başarısız yaklaşma sonrası dış etkenlerle (şarapnel hasarı) hidrolik uçuş kontrol sistemlerini kaybeden uçak, Hazar Denizi'ni aşarak acil yönlendiği Aktau'da iniş sırasında düştü. |
| İngiltere NATS (FPRSA-R Sistemi) [2] |
Ağustos 2023 | Yazılım Mantık Hatası (Logic Error) |
Ortak Mod Hatası (Common Mode Failure): Fransız hava sahasından giren bir uçuş planındaki aynı isimli (duplicate) iki yol noktası (waypoint) verisinin FPRSA-R alt sisteminde istisna (exception) yaratması; yedek sunucunun da ana sistemle aynı yazılımı kullanması nedeniyle eşzamanlı olarak güvenli moda geçip çökmesi. Yazılım çeşitliliği eksikliği kök neden olarak görüldü. | Saatlik uçuş planı işleme kapasitesi otomatik moddan manuel girişe geçilmesiyle 800'den 60'a düştü; 2.000'den fazla uçuş iptal edildi, 700.000+ yolcu etkilendi. |
| ABD FAA (NOTAM Sistemi - USNS) [3] |
Ocak 2023 | İnsan Hatası ve Eski Altyapı (Legacy Architecture) |
Hatalı Senkronizasyon: 30+ yıllık düz metin (flat-file) tabanlı eski sistemin, bakım çalışmaları sırasında silinen/bozulan bir veritabanı dosyasını otomatik olarak yedek veritabanına kopyalaması. | 11 Eylül 2001'den sonra ilk kez tüm ABD iç hat uçuşları FAA tarafından durduruldu. 10.000+ uçuş aksadı. |
| İsviçre Skyguide [4] | Haziran 2022 | Ağ Donanımı Arızası (Switch Failure) |
Yedekleme Bağımlılığı: Yedek (back-up) sistemin de ana ağ mimarisindeki aynı iletişim darboğazına (bozuk ağ anahtarına) bağımlı olması nedeniyle devreye girememesi. | (Zero Rate ATFM düzenlemesi) protokolüyle İsviçre hava sahası (Cenevre ve Zürih ACC) tamamen kapatıldı; uçuşlar çevre ülkelere yönlendirildi. |
| Air Canada Uçuş 759 [5] | Temmuz 2017 | NOTAM Tasarım/Sunum Kusuru ve İnsan Faktörleri (Expectation Bias) |
Bilgi Mimarisi ve Algısal Körlük: Eski tip NOTAM sisteminin hayati bir pist kapalılığını (28L pistinin kapalı olması) önemsiz verilerle aynı formatta (düz büyük harf metin, önceliklendirmesiz) sunması ve yer gözetim radarı (ASDE-X) uyarısının taksi yoluna yapılan inişleri kapsayacak şekilde optimize edilmemiş olması. | Uçak, kapalı olan 28L pisti yerine paralelindeki C taksi yoluna hizalandı ve kalkış sırasındaki 4 yolcu uçağının bulunduğu taksi yoluna yaklaşık 60 feet (yerdeki uçağın kuyruğuna 4.3 metre / 14 feet) kalana kadar alçaldı. Pas geçme (go-around) ile tarihin en büyük yer çarpışması önlendi; NTSB raporu sonrası NOTAM reformu başlatıldı. |
Notlar:- Tabloda yer alan Air Canada ve Azerbaijan hadiseleri doğrudan ATM ve ATC kaynaklı olmamakta beraber, NOTAM sistemi ve GNSS kaynaklı vakaların dolaylı etkilerini vurgulamaktadır.- Havacılık endüstrisinde operasyonel emniyetin temel taşı olarak kabul edilen "yedeklilik" (redundancy) kavramı, farklı donanımlar üzerinde aynı hatalı yazılım mimarisinin çalıştırılması durumunda yetersiz kalmakta; bu da "ortak mod hataları" (common mode failures) olarak adlandırılan ve hem ana hem de yedek uçuş veri işleme sistemlerini (FDPS) eşzamanlı olarak kilitleyen yıkıcı problemlerle sonuçlanmaktadır. Aynı yazılımı çalıştıran yedek, ortak mod arızasına karşı koruma sağlamaz. Yer tabanlı yazılımlar için DO-278A/ED-109A uyumu, çeşitlilik ve sınır durum testleriyle tamamlanmalıdır. Özetle ortak mod hataları sanal bir yedeklilik intibası yaratabilir ve sistemik zafiyete sebep olabilir.(alert-warning)
Kaynaklar:
[1] AZAL 8243: Kazak ön rapor (FR24 çevirisi), https://www.flightradar24.com/blog/wp-content/uploads/2025/02/Azerbaijan-Airlines-J28243-Translated-Preliminary-Report.pdf
[2] NATS 2023: CAA bağımsız inceleme nihai raporu (CAP2993), https://www.caa.co.uk/our-work/publications/documents/content/cap2993/
[3] Federal Aviation Administration (FAA). (2023). "FAA NOTAM Statement: Technical Investigation into the January 11, 2023 System Outage". U.S. Department of Transportation.
[4] Skyguide: DETEC basın açıklaması, https://www.newsd.admin.ch/newsd/message/attachments/74628.pdf
[5] Air Canada 759: NTSB/AIR-18/01, https://www.ntsb.gov/investigations/AccidentReports/Reports/AIR1801.pdf (alert-passed)


Lütfen ofansif bir dil kullanmadığınızdan, yapıcı öneriler ve eleştirilerde bulunduğunuzdan emin olun. Yorumlar denetlendikten sonra uygun bulunursa yayımlanmaktadır. Anlayışınız için teşekkürler.